Drugi deo razgovora sa dr Nenadom Dimitrijevićem

Priča sa dr Nenadom Dimitrijevićem kroz hladni Gradac se nastavlja. Utisak o netaknutoj prirodi rušila je po koja kesa sa smećem na koju smo nailazili. Naš vodič nam je otkrio da je Ekološko društvo “Gradac” postavljalo drvene kante za smeće, kojih ima sve manje, jer su, očigledno, nekima potrebnije nego ovom prirodnom dobru.

Prolazeći sa dr Nenadom Dimitrijevićem kroz najdraže kupalište Valjevaca, Sunčev vir, pokazao nam je najlepšu stenu sa koje se skače. Usput nam je objašnjavao kako su delovi reke i nazivi plaža menjali imena, pa se tako može čuti da postoji više toponima za određeni deo Gradca. Nedavno je oblast koja je potpadala pod Sunčev vir dobila naziv “Plava laguna”.

“Ostrvo na njemu nekada postoji nekada ne, što mnogo govori o životu reke koji se menja u odnosu na uslove”, kaže Nenad.

Gradac je bio tretiran kao prigradsko naselje odnosno zaselak Valjeva, međutim 3. maja 1949. godine veliki deo kanjona reke postaje gradsko naselje Odlukom Graskog odbora. Ako pogledate biografiju pisca Milovana Glišića možete se uveriti da je rođen u selu Gradac kod Valjeva.

gradac-23

Dr Nenad Dimitrijević i Šila

Malo se zna prošlosti ovog dela grada i da je pedesetih godina prošlog veka na mestu Crkvište, na ušću reke Gradac u Kolubaru, nadomak fudbalskog stadiona, pronađena mermerna ploča i ostaci crkve, za koju se smatra da je prva crkva u Valjevu i da je izgrađena u 11. veku (prema spisima beogradske eparhije iz 1019. godine). Pored toga i ostaci naselja na Saračevcu, kaldrma uz Lučicu i vodovod kod Vesića izvora, ukazuju da je Gradac imao veliki značaj u prošlosti, kako se navodi u knjizi “Gradac i njegovo stanovništvo” dr Miladina Ž. Vesića.

Doktor Dimitrijević pokazao nam je ostatke rimskog puta uz Gradac, koji je pretrpeo razaranja kao i većina kulturnih dobara iz tog perioda. Valjevo je predstavljalo najstariju raskrsnicu puteva, trasiranih u rimsko doba, u severozapadnoj Srbiji, a veliki značaj ovi putevi su imali u srednjevekovnoj trgovini.

Kroz razgovor sa dr Nenadom Dimitrijevićem o značajnoj prošlosti koju Gradac krije dotakli smo se takozvanog Jerininog grada, odnosno utvrđenja u selu Brangović, najbolje sačuvanog utvrđenja u valjevskom kraju. Ovo nalazište u okolini klisure Gradca ukazuje na naselje iz kasnoantičkog perioda koje se svrstava prema podacima istraživača u III i IV vek. Od 2012. godine Jerinin grad je proglašen za spomenik kulture, od strane Vlade Republike Srbije.

gradac-19_2

Dr Nenad Dimitrijević

Prema rečima našeg sagovornika Francuzi su prvi koji su trasirali kružni put kroz klisuru reke Gradac, a kada dođe do toga, taj narod postaje vlasnik intelektualne svojine. Time ta trasa nije mogla biti korišćena u svrhu izgradnje pruge. “Kada se pravila pruga Beograd – Bar nije se mogla koristiti ranije urađena trasa, što bi mnogo olakšalo posao”, navodi dr Dimitrijević.

Dok smo hodali kroz bistru vodu reke sagovornik nam je pokazujući rastinje duž obale objašnjavao kako je nakon Drugog svetskog rata svo drveće uz Gradac posečeno, jer je korito moralo biti regulisano zbog gradnje pruge. “Ljudi su skloni da misle da kada se prođe Degurić dolaze na deo gde ljudska noga nije kročila, što naravno nije tačno. Gradac do pre 50 godina uopšte nije izgledao ovako, ako bolje pogledate izraslo drveće je mlado”, objašnjava Nenad.

Regulacija korita u svrhu izgradnje pruge nije jedina posledica po ovu reku. Brojne životinje nisu preživele hemikalije za prskanje pruge koje su se slivale u vodu, pa su tako uništene neke vrste riba.

“Riblja populacija varira iz godine u godinu, sada najviše ima pastrmke i lipljana”, navodi Dimitrijević. Prema njegovim rečima u nekim knjigama se može naći da su Austrougari pisali kako su na ovom delu Balkana mnoge reke poribili potočnom pastrmkom, između ostalog i Gradac, a u nekim zapisima zabeleženo je da se na ušću Gradca u Kolubaru lovio manić – riba iz porodice oslića, koje više nema.

Znajući za teoriju po kojoj vidre borave u izuzetno čistoj vodi, a da je Gradac jedna od njih, pitala sam sagovornika da li su vidre siguran znak čiste vode. “Nije tačno, vidre ima na mestima na kojima živi dosta ribe”, pojasnio je sagovornik.

gradac-42

            Reka Gradac

“U ovoj reci ima dosta pastrmke, ali najinteresantnija vrsta ribe koja ovde postoji je paklara, koja ima neobičnu fizionomiju, riba poluparazit. Ona nema prave škrge, već škržne rupice, ima usta slična kao pijavica i pomoću njih se kači na veće ribe i iz nje sisa krv”, podvlači Dimitrijević.

Brojni Valjevci sa izvesnim strahom govore o ovoj prirodnoj oazi, jer kako tvrde, zaziru od zmija. Statistika kaže da kanjon ove reke spada u pet predela u bivšoj Jugoslaviji sa najvećim brojem zmija.

Kada se prođe izvor Gradca dolazi se u deo Suvaje, koji je poseban po broju jama i pećina koje se nalaze na tom delu, a sagovornik nam je otkrio još jednu specifičnost tog predela, a to je da ljudi u ovom kraju ne pričaju više ekavicom, več ijekavicom.

gradac-18

  Erozivna brana

Na moje pitanje kako bi se mogao rešiti problem saobraćaja na naseljenom delu obale Gradca, gde je šetalište, član Ekološkog društva “Gradac” odgovara da je postojala ideja vozića, gde bi jedino lokalno stanovništvo moglo dolaziti automobilima do svojih kuća u letnjem periodu kada je najveća frekvencija ljudi, ali da taj predlog nije naišao na odobravanje, pa do realizacije nije ni došlo. “Neophodno je stvoriti uslove samoodrživosti, da postoje objekti u kojima bi se mogle primati zvanice, jer na reku dolaze brojne ličnosti iz kulturnog i društvenog života, nedavno je u poseti kanjonu bio gradonačelnik Berlina”, kaže dr Dimitrijević i dodaje: “Treba zabraniti gradnju, osim onu u svrhu zaštićenog prirodnog dobra u duhu onoga kako je nekada bilo. Ljudi imaju iluziju da Gradac bude sam po sebi lep, to je nemoguće”, zaključuje Dimitrijević.

gradac-72

  Izvor reke

Posle osmočasovnog druženja i dolaska do izvora Gradca, po mišljenju mnogih, najlepšeg predela Valjeva, rastali smo se sa Dr Nenadom Dimitrijevićem i Šilom, koja se vraća svojoj družini u njihovu odgajivačnicu “Kurjak Alaskan Malamute”. Otišli smo u nadi da će Gradac dobiti pažnju kakvu zaslužuje i u veri da ćemo svi više brinuti o magičnom predelu koje nam je priroda podarila. I da, ukoliko nismo u prilici da učinimo nešto korisno za ovu reku, hajde da je bar ne zagađujemo plastičnim kesama.

Ostavite prvi komentar na ovaj članak